از مهم‌ترین عوامل مؤثر در شکل‌گیری شهرها وجود آب، ناهمواری، عرض جغرافیایی، راه‌های ارتباطی و عامل دفاعی می‌باشد که شام و یا شنب تمام این ویژگی‌ها را که تبدیل به یک شهر شود کسب کرده بود.

شنب غازان قبل از تبدیل شدن به شهر ارغونیه؛ روستایی با خاک مناسب و منابع آب بود و شام یا شنب نامیده می‌شد؛ خاک مناسب و وجود آب از عوامل اصلی ایجاد روستا به‌شمار می‌آید. فعلاً سندی که از اوضاع شنب غازان در دوران روستایی خود در هشت قرن پیش اطلاعاتی بدهد در دست نیست همین‌قدر می‌دانیم که روستایی بود خوش آب و هوا و حاصلخیز در میان باغ عادلیه1 که نظر ارغون خان چهارمین پادشاه ایلخانی را به خود جلب کرد.

حال به پژوهش در مورد عوامل اصلی مؤثر در ایجاد شهرها و برخورداری شام از این ویژگی‌ها می‌پردازیم :

1- وجود آب

وجود آب مهم‌ترین عامل شکل‌گیری شهر و روستاست. شام یک منبع آبی بزرگ داشت که آجی‌چای بود؛ حتی زمانی که خواجه رشیدالدین از ارغونیه بحث می‌کند آن را بر ساحل رود آجی چای معرفی می‌کند.2

آب‌های زیرزمینی نیز از منابع مهم آبی شام بود؛ با توجه به همواری و کم‌ارتفاع بودن سطح زمینی شام دسترسی به آب‌های زیر زمینی آسان‌تر از تبریز و ربع رشیدی بود حمدالله مستوفی هم به این امر اشاره می‌کند :

«و در تبریز چاه سی گز کمابیش به آب رسد و در شام به ده گز برسد و در ربع رشیدی از هفتاد گز بگذرد.»3

بعد از آن‌که ارغون خان شام را پسندید قناتی در این‌مکان احداث کرد که به نهر ارغونیه معروف شد.4

غازان خان هم یکی از عمارات ابواب‌البر را حوض‌خانه یا آب‌انبار انتخاب کرد و یک منبع بزرگ آبی رایگان احداث شد.5

این عوامل آبی در روند شکل‌گیری شهر غازانیه نقش بزرگی ایفا کردند و علاوه بر نقش آن‌ها در توسعه‌ی شهری بر زیبایی شام هم افزودند طوری که این بطوطه در سال ۷۳۱ ق/۱۳۳۱ م. در بین تعاریف خود از شام به این امر اشاره می‌کند :

«انزلنی الامیر تبلک الزاویه و هی مابین انهار متدفقه و اشجار مورقه»

(مرا نیز در این زاویه که در میان آب‌های روان و درختان سرسبز قرار گرفته بود منزل دادند)6

2- ناهمواری

شام یا شنب منطقه‌ای پست و جلگه‌ای بود و هنوز هم پستی آن مشهود است؛ و ارتفاع کم آن نسبت به تبریز باعث شده بود آب‌هایی که به طرف دریاچه‌ی ارومیه سرازیر بودند از زمین‌های شام بگذرند و خاک حاصلخیز و مناسب آن در کنار آب و هوای مساعدش باعث سرسبزی زمین‌های آن شده بود و گویا بدین جهت هم بومیان آن‌جا، این مکان را شام یا شنب نامیده بودند. و این بود که باعث جذب پادشاهان ایلخانی می‌شد. خواجه رشیدالدین از شام به‌عنوان مرغزار شام هم یاد کرده است7 و مرغزار در لغت به معنی زمینیست که از سبزه پوشیده باشد.

3- عرض جغرافیایی

عرض جغرافیای شنب غازان 38 درجه است و در زاویه‌ی تابش اختلاف چندی با تبریز ندارد اما ارتفاع کم شام _ با توجه به این‌که با بالا رفتن ارتفاع دما کاهش می‌یابد_ موجب شده بود تا در مقابل تبریز و رشیدیه از دمای ملایم‌تری در فصول سرد برخوردار باشد و در فصول گرم نیز وجود منابع آبی باعث تعادل در گرمی و سردی شنب می‌شد و باز نقطه‌‌ عطفی بود برای ایجاد شهری نوین و خواب‌گاه قرارگرفتن توسط شاهان.

4- راه‌های ارتباطی

غازانیه از نظر این‌که مشرف به جلگه‌ی تبریز بود و از حصار کوهستانی تبریز فاصله داشت می‌توانست مرکز ارتباطی خوبی میان شرق و غرب و شمال و جنوب باشد. با روی‌ کارآمدن ایلخانان و انتخاب تبریز به پایتختی و دوران غازانی، غازانیه درست در مسیر جاده‌ی ابریشم قرار گرفت و خواجه رشیدالدین به این امر اشاره می‌کند و بیان می‌کند که به فرمان غازان خان :

«تجار که از روم و افرنج (فرنگ) رسند بار آن‌جا گشایند»8

بنابراین شام پلی بین تبریز و اروپا قرار گرفت. البته این برای تجار هم خوب بود چون هم از شلوغی شهر تبریز دچار گرفتاری نمی‌شدند و هم از مناظر طبیعی و تماشای عمارات آن برخوردار می‌شدند. تمغاجی غازانیه هم، مالیات تمغا را همان‌جا می‌گرفت و به‌عنوان خراج تبریز حساب می‌شد این‌کار برای این بود که منازعت نیفتد و هم تجار آسوده‌خاطر باشند.9

به‌علاوه این پل ارتباطی بودن غازانیه باعث پیشرفت اقتصادی آن هم شد؛ انتقال درآمد ولایت اوجان و چند دهکده به غازانیه هم از عوامل دیگر پیشرفت اقتصادی در آن‌جا بود.

5- عامل دفاعی

از این‌که غازانیه از اول دارای برج و بارو بود منبع مستندی تابه‌حال به دستمان نرسیده اما بعید به‌ نظر نمی‌آید که شهری به‌ این مهمی که خواب‌گاه پادشاه هم بوده دارای دیوار دفاعی نباشد اما در هر حال غازانیه اگر برج و بارو هم نداشت از نظر طبیعی ویژگی‌هایی داشت که کم از دیوار دفاعی عمل نمی‌کرد؛ دشت وسیع غرب آن و باغات دور آن که با درختان انبوهی پوشیده شده بود و در کنار آن ساختمان‌های محکمش به آن اهمیت استراتژیکی بالایی بخشیده بود به‌طوری که لشکریان سلطان مراد چهارم برای عبور لشکریان و مهمات ناچار به قطع درختان شدند10 غازانیه چند سال بعد از تبدیل به شهر شدنش میعادگاه جنگ‌ها و فرماندهی‌های بزرگ شد حتی عثمانی دارالامان‌ـش نامید11 و اقدام به ساخت قلعه‌ای در آن‌جا کرد.12 پس از توقف توسعه‌ی غازانیه عامل دفاعی آن مهم‌ترین عامل جلب دولت‌ها حتی تا جنگ جهانی دوم به شمار آمد که در بحثی جداگانه مفصلا به این موضوعات خواهیم پرداخت. در عین حال همین عامل دفاعی هم در کنار تخریبات طبیعی از مخرب‌ترین عوامل پس‌رفت و تخریب غازانیه به شمار آمد.

با توجه به متن‌های بالا عواملی که در ایجاد و شکل‌گیری شهرها مؤثر هستند همگی در غازانیه متمرکز بودند و از این جهت هم مورد توجه پادشاهان قرار گرفته و موجب توسعه‌ی روستای شام به شهر ارغونیه و سپس شهر غازانیه شدند. متأسفانه غازانیه بعد از مرگ غازان خان و سپس سقوط سلسله‌ی ایلخانی از گسترش شهری ماند و در اثر عوامل جنگی و طبیعی کوچک‌تر شد و به‌ تبریز پیوست. هرچند دیر یا زود این امر به وقوع می‌پیوست حتی غازان شاه هم این امر را پیش‌بینی کرده بود.13

شنب غازان امروز یادگار شهر باشکوه غازانیه‌ی گذشته است.

منابع :

1- تاریخ مبارک غازانی؛ خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی؛ ص. 117

2- جامع‌التواریخ، جلد 3؛ خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی؛ ص. 414

3- نزهة‌القلوب؛ حمدالله مستوفی؛ ص.76

4- جامع‌التواریخ، جلد 2؛ خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی؛ ص. 1179

5- تاریخ مبارک غازانی؛ خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی؛ ص. 211

6- از بین‌النهرین تا ماوراء‌النهر (پژوهشی در سفرنامه‌ی ابن بطوطه)؛ علی رودگر؛ ص. 165

7- تاریخ مبارک غازانی؛ خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی؛ ص. 94

8- تاریخ مبارک غازانی؛ خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی؛ ص. 206

9- همان

10- جهان‌نما؛ حاجی خلیفه کاتب چلبی؛ ص. 381

11- Gökbilgin, Arz ve Raporlarına Göre İbrahim Paşanın Irakeyn Seferindeki İlk Tedbirleri ve Fütuhatı, Belleten, S.83, C.XXI,s.456.

12- Karaçelebizade, Süleymanname, s.116; Müneccimbaşı, Sahaiful-Ahbar, Terc.İ.Erünsal, C.II.,s.51; Danişmend, a.g.e., C.II., s.166; Danışman, a.g.e.,C.VI.,s.163.

13- تاریخ مبارک غازانی؛ رشیدالدین فضل‌الله بن عمادالدوله ابوالخیر؛ ص. 205-506

از گچ‌بری‌های خطی یافت شده در شنب غازان که در نمایشگاه غازانیه به نمایش درآمده بود :

نوشته : الله؛ خط : کوفی

اندازه‌ی کامل

نوشته : غازان قاآن؛ خط : کوفی

اندازه‌ی کامل

نوشته‌ی دیگری از این نوع گچ‌بری‌های یافت شده «خلدالله ملکه» می‌باشد که به همان خط کوفی هست.

منبع :

1- Fa Wikipedia

منبع :

برجستگی‌های معماری اسلامی ایران در دوره‌ی ایلخانی؛ حبیب شهبازی شیران (با اندکی دخل و تصرف)

 امپراتوران روسيه يكی از برادران يا شاهزادگان عالی‌مقام را به عنوان نايب‌السلطنه در شهر تفليس پايتخت قفقاز مستقر می‌نمودند و امور مربوط به كشورهای همجوار، خاورميانه و خاور نزديک به‌وسيله‌ی نايب‌السلطنه‌ی روسيه حل و فصل می‌شد. اما راه‌آهن جلفا در آن روزهای حساس و بحرانی جنگ مسئله‌ی مهمی بود و آمدن معاون نايب‌السلطنه قفقاز به ايران با اهميت خاصی تلقی می‌شد. متأسفانه از اين رويداد در نشريات آن زمان جز خبرهای كوتاهی در اين‌باره چيز جالبی ديده نمی‌شد ليكن غلامعلی خان عزيزالسلطان (سردار محترم) كه شوهرخاله‌ی وليعهد و صندوق‌دار دربار او در تبريز بود اين رويداد را روزبه‌روز در روزنامه‌ی خاطرات خود نوشته است.

آن بزرگوار عالم محقّق، فاضل مدقّق، تقىّ نقى، سليم النفس، كريم الطّبع، نادرة العصر، باقعة الدّهر، حامى الملّة و الدّين و قامع بدع الملحدين، كشّاف دقايق المعانى بفكره‏ الثّاقب، و نقّاد جواهر الحقايق برأيه الصّائب، در موادّ محاضرة و شعب ادب ماهر و در كليّه‌ی موجبات تقدّم و اسباب تفوّق از قبيل تبليغات منبرى و تحقيقات محضرى و قوّت عقل‏ وسعه‌ی خلق و صفای نظر و لطف قريحت، بسيار كم‏نظير است. در علم معقول و منقول و حلّ مشكلات و معضلات حديث و تفسير و فقه و اصول‏ بهره‌ی كامل و حظّى وافر دارند. (سدّد اللّه بيانه و بنانه).

شرح حالی که آقا شیخ حسین شنب غازانی به قلم خود نوشته است :

1. رساله‌ در لباس مشكوک

2. رساله‌ی در ابواب صلوة

3. رسالة فى الأستصحاب

4. رسالة فى التّعادل و التّراجيح‏

5. رسالة فى البرائة

6. رسالة فى ابواب الحجّ

7. رسالة فى التعبّدى و التّوصّلى

و غير از اينها از رسائل غير مرتّبه.

در اوايل سنه 1344 از نجف حركت نموده‏ وارد تبريز شدم.[تحرير در اوائل سال 1366].

شیخ حسین آقا شنب غازانی در سال 1395 هجری قمری در 91 سالگی دارفانی را وداع گفت.

منبع :

علمای معاصر؛ علی بن عبدالعظیم خیابانی تبریزی؛ 543